در دوران بارداری حجم خون مادر افزایش پیدا می‌کند و بدن برای ساخت هموگلوبین و تامین اکسیژن مورد نیاز مادر و جنین به آهن بیشتری احتیاج دارد.
آخرین بروزرسانی:
10 مهر 1405آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
آهن در بارداری؛ چقدر لازم است و قرص آهن را چه زمانی بخوریم؟
آهن در بارداری، کمبود آهن، قرص آهن و کم‌خونی فقر آهن از موضوعاتی هستند که تقریبا در تمام دوران بارداری اهمیت پیدا می‌کنند؛ چون بدن مادر برای ساخت گلبول‌های قرمز بیشتر و تأمین نیازهای جنین، به آهن بیشتری احتیاج دارد. مقدار نیاز تغذیه‌ای آهن در بارداری 27 میلی‌گرم در روز بوده، اما توصیه‌های مکمل‌یاری برای پیشگیری از کمبود آهن در بسیاری از دستورالعمل‌های بین‌المللی، مقدار 30 تا 60 میلی‌گرم آهن المنتال در روز را مطرح می‌کنند.
در دوران بارداری حجم خون مادر افزایش پیدا می‌کند و بدن برای ساخت هموگلوبین و تامین اکسیژن مورد نیاز مادر و جنین به آهن بیشتری احتیاج دارد. به همین دلیل، ناکافی بودن ذخایر آهن می‌تواند زمینه‌ساز کم‌خونی فقر آهن شود.
آهن فقط یک ماده معدنی معمولی در رژیم غذایی نیست. بخش مهمی از هموگلوبین را تشکیل می‌دهد؛ همان پروتئینی که وظیفه حمل اکسیژن در خون را بر عهده دارد. در بارداری، بدن مادر باید خون بیشتری تولید کند و در کنار آن، نیازهای رشد جنین و جفت نیز باید تأمین شود.
به همین دلیل است که نیاز روزانه آهن از 18 میلی‌گرم در زنان غیر باردار به 27 میلی‌گرم در بارداری می‌رسد. موضوع فقط مقدار آهنی که هر روز می‌خوریم نیست. ذخایر بدن هم اهمیت دارند.
ممکن است فردی هنوز کم‌خونی واضح نداشته باشد اما ذخایر آهن او پایین آمده باشد. آزمایش فریتین در چنین شرایطی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ذخایر آهن بدهد و به همین دلیل در ارزیابی کمبود آهن مورد توجه قرار می‌گیرد.
| مورد | نکته مهم |
|---|---|
| نیاز روزانه تغذیه‌ای | حدود 27 mg آهن در بارداری |
| مکمل پیشگیرانه در توصیه WHO | 30 تا 60 mg آهن المنتال روزانه |
| شاخص مهم ذخایر | Ferritin |
| شاخص اصلی تشخیص کم‌خونی | Hemoglobin |
| دوز درمانی | بالاتر از دوز پیشگیری و نیازمند نظر پزشک |
نیاز تغذیه‌ای آهن در دوران بارداری 27 میلی‌گرم در روز است؛ WHO برای پیشگیری از کم‌خونی مادران باردار، مکمل حاوی 30 تا 60 میلی‌گرم آهن المنتال روزانه همراه با 400 میکروگرم فولیک اسید را توصیه می‌کند.
اینجا یک تفاوت مهم وجود دارد که نباید از کنار آن ساده گذشت. عدد 27 میلی‌گرم، نیاز روزانه تغذیه‌ای است؛ یعنی مجموع آهنی که بدن از رژیم غذایی و مکمل‌ها دریافت می‌کند. اما وقتی درباره مکمل آهن صحبت می‌کنیم، مقدار آهن المنتال اهمیت دارد، نه فقط وزن کل ترکیب شیمیایی قرص.
برای مثال، WHO توضیح می‌دهد که 60 میلی‌گرم آهن المنتال تقریبا معادل 300 میلی‌گرم فروس سولفات هپتاهیدرات، 180 میلی‌گرم فروس فومارات یا 500 میلی‌گرم فروس گلوکونات است. بنابراین نمی‌توان فقط با نگاه کردن به عدد بزرگ روی جعبه، مقدار آهن واقعی را مشخص کرد.
در مورد درمان کم‌خونی فقر آهن شرایط متفاوت می‌شود. در توصیه‌های جدید FIGO، دوز درمانی خوراکی اغلب 60 تا 120 میلی‌گرم آهن المنتال در روز مطرح شده است؛ در نهایت، دوز درمانی نباید بدون توجه به آزمایش و نظر پزشک انتخاب شود.
این مقاله را از دست ندهید: میوه خون ساز؛ لیست قوی‌ترین بمب‌های آهن برای درمان کم‌خونی
برای بررسی وضعیت آهن اغلب هم هموگلوبین و هم شاخص‌های ذخیره آهن، به‌ویژه فریتین، اهمیت دارند. پایین بودن هموگلوبین به‌تنهایی همیشه علت کم‌خونی را مشخص نمی‌کند.
یکی از اشتباهات اساسی این است که نتیجه یک آزمایش را جدا از بقیه موارد تفسیر کنیم. هموگلوبین بیشتر به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا کم‌خونی وجود دارد یا نه؛ در حالی که فریتین اطلاعات بیشتری درباره ذخایر آهن ارائه می‌کند.
در توصیه‌های FIGO، کم‌خونی در بارداری معمولا با هموگلوبین کمتر از 11 g/dL تعریف می‌شود و شدت آن نیز بر اساس مقدار هموگلوبین دسته‌بندی می‌شود.
از طرف دیگر، در یک بیانیه اجماعی منتشرشده در سال 2025، فریتین کمتر از 30 µg/L به عنوان معیار کمبود آهن در بارداری مطرح شده است. البته تفسیر فریتین در شرایط التهابی می‌تواند پیچیده‌تر باشد و نباید هر نتیجه آزمایش را جدا از شرایط فردی تفسیر کرد.
به همین دلیل، اگر در آزمایش خون هموگلوبین پایین باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. همه کم‌خونی‌ها الزاما ناشی از کمبود آهن نیستند و عواملی مانند کمبود فولات یا ویتامین B12 و برخی اختلالات خونی نیز می‌توانند نقش داشته باشند. برای خرید یونی فرو کلیک کنید.
از نظر جذب، مصرف آهن با معده نسبتا خالی مناسب‌تر است؛ اما در صورت تهوع یا ناراحتی گوارشی، پزشک ممکن است زمان مصرف را تغییر دهد تا تحمل مکمل بهتر شود. مصرف هم‌زمان آهن با کلسیم، چای، قهوه و بعضی مواد غذایی می‌تواند جذب را کاهش دهد.
یک زمان ثابت که برای تمام مادران باردار بهترین باشد وجود ندارد. چیزی که اهمیت دارد، هم جذب مناسب و هم امکان ادامه منظم مصرف است.
در توصیه‌های FIGO، برای جذب بهتر، مصرف آهن صبح با معده خالی، حدود 1 ساعت قبل از غذا یا 2 ساعت بعد از آن پیشنهاد شده است. همچنین فاصله داشتن با موادی مانند کلسیم، شیر، چای، قهوه، سویا و برخی داروهای کاهش‌دهنده اسید معده توصیه شده است.
اما بارداری همیشه با یک معده آرام همراه نیست. تهوع، به‌خصوص در ماه‌های ابتدایی، ممکن است مصرف مکمل با معده خالی را دشوار کند. در چنین شرایطی، تحمل بهتر مکمل اهمیت زیادی دارد و پزشک یا ماما می‌تواند درباره زمان مناسب مصرف راهنمایی کند.
قرص آهن را با مکمل کلسیم هم‌زمان نخورید مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. فاصله زمانی مناسب به جذب بهتر کمک می‌کند.
ویتامین C نیز می‌تواند جذب آهن غیرهم را افزایش دهد؛ با این حال، FIGO تأکید می‌کند که شواهد درباره ضرورت مصرف هم‌زمان ویتامین C با مکمل آهن کاملا یکدست نیست. بنابراین آب مرکبات می‌تواند انتخاب مناسبی باشد، اما نباید آن را یک الزام برای تاثیر مکمل دانست.
نیاز به آهن در تمام بارداری اهمیت دارد و نباید تصور کرد که فقط سه ماهه دوم و سوم مهم هستند. زمان شروع و مقدار مکمل باید با وضعیت مادر، آزمایش‌ها و برنامه مراقبت بارداری هماهنگ شود.
در سه ماهه اول، تهوع و استفراغ می‌تواند تحمل بعضی مکمل‌ها را سخت‌تر کند. همین موضوع گاهی باعث می‌شود مادر مصرف مکمل را کنار بگذارد؛ در حالی که بهتر است به جای قطع خودسرانه، درباره تغییر زمان یا نوع مکمل با پزشک صحبت شود.
در سه ماهه دوم و سوم، افزایش حجم خون و ادامه رشد جنین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و بررسی وضعیت آهن همچنان ضروری است. FIGO توصیه می‌کند وضعیت هموگلوبین و آهن در طول بارداری دوباره ارزیابی شود و ارزیابی مجدد در پایان سه ماهه دوم، ترجیحا حوالی هفته‌های 26 تا 28، انجام شود.
بنابراین نمی‌توان گفت قرص آهن فقط از ماه خاصی شروع می‌شود. برنامه مکمل‌یاری در کشورها و شرایط مختلف متفاوت است و ممکن است یک مادر از ابتدای بارداری مکمل دریافت کند و فرد دیگری بر اساس وضعیت آزمایش و نظر پزشک برنامه متفاوتی داشته باشد.
گوشت، حبوبات، غلات غنی‌شده و برخی سبزیجات از منابع آهن هستند؛ در مقابل، کلسیم، چای و قهوه می‌توانند جذب مکمل آهن را کاهش دهند. ویتامین C نیز به جذب آهن غیرهم کمک می‌کند.
منابع غذایی آهن را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد. آهن موجود در منابع حیوانی، به‌ویژه گوشت، معمولا جذب بهتری دارد. حبوبات، عدس، لوبیا و غلات غنی‌شده نیز می‌توانند سهم مهمی در دریافت آهن داشته باشند. ACOG نیز گوشت، حبوبات، عدس و غلات غنی‌شده را از منابع مناسب این ماده معدنی معرفی می‌کند.
برای بهتر شدن جذب آهن گیاهی، قرار دادن منابع ویتامین C در همان وعده می‌تواند مفید باشد؛ مثلا سبزیجات یا میوه‌هایی مانند پرتقال و توت‌فرنگی. برای خرید قرص روفولیک پلاس رگولار عبیدی کلیک کنید.
در طرف مقابل، بهتر است مکمل آهن کنار یک لیوان شیر یا مکمل کلسیم مصرف نشود. چای و قهوه نیز به دلیل ترکیباتی که دارند، می‌توانند جذب آهن را مختل کنند.
این نکته به ویژه برای مادرانی مهم است که تصور می‌کنند قرص را می‌خورم، پس دیگر زمان مصرف مهم نیست. در عمل، نحوه مصرف می‌تواند روی مقدار آهنی که بدن واقعاً دریافت می‌کند اثر بگذارد.
تهوع، یبوست، ناراحتی معده، اسهال و مزه فلزی از عوارض شناخته‌شده مکمل‌های خوراکی آهن هستند و در برخی افراد باعث می‌شوند ادامه درمان دشوار شود.
یکی از دلایلی که بعضی مادران مصرف مکمل را قطع می‌کنند، همین مشکلات گوارشی است. یبوست نیز در بارداری به خودی خود شایع است و مصرف آهن می‌تواند آن را برای برخی افراد تشدید کند.
اما راه‌حل اغلب قطع خودسرانه مکمل نیست. بسته به شرایط، پزشک ممکن است نوع فرآورده، مقدار مصرف یا فاصله دوزها را تغییر دهد. FIGO نیز اشاره می‌کند که در افرادی که مصرف روزانه را تحمل نمی‌کنند، رژیم‌های متناوب در شرایط مشخص می‌توانند مطرح شوند.
برای کاهش مشکلات گوارشی می‌توان روی موارد ساده‌ای مانند دریافت مایعات کافی، مصرف فیبر و تنظیم زمان مصرف تمرکز کرد؛ اما اگر یبوست شدید، استفراغ مداوم یا ناراحتی قابل توجه ایجاد شد، بهتر است با پزشک یا ماما مطرح شود.
سیاه شدن مدفوع نیز با مصرف آهن خوراکی شایع است و به‌تنهایی لزوما نشانه مشکل خطرناک نیست؛ با این حال، مدفوع کاملاً قیری همراه با علائم غیرعادی یا خونریزی موضوع دیگری است و باید بررسی پزشکی شود.
مقدار بالاتر همیشه به معنای جذب بیشتر یا نتیجه سریع‌تر نیست و دوز درمانی باید بر اساس شدت کم‌خونی و شرایط مادر انتخاب شود.
درمان کم‌خونی فقر آهن با مکمل پیشگیرانه فرق دارد. FIGO در توصیه‌های خود 60 تا 120 میلی‌گرم آهن المنتال روزانه را برای درمان کم‌خونی فقر آهن مطرح نموده و پس از اصلاح هموگلوبین، کاهش دوز به محدوده پیشگیرانه را توصیه می‌کند.
نکته جالب این است که تحقیقات جدیدتر درباره جذب آهن نشان داده‌اند دوزهای بالاتر می‌توانند هپسیدین را افزایش دهند؛ هورمونی که روی جذب آهن اثر می‌گذارد. به همین دلیل، بعضی رویکردهای جدید استفاده از دوزهای کمتر یا مصرف یک روز در میان را در برخی بیماران مطرح کرده‌اند.
پس انتخاب بین مصرف روزانه، یک روز در میان، آهن خوراکی یا در شرایط خاص آهن وریدی، تصمیمی نیست که صرفاً بر اساس عدد روی بسته مکمل گرفته شود.
نیاز به آهن در بارداری افزایش پیدا می‌کند و دریافت کافی آن برای حفظ وضعیت مناسب خون مادر و حمایت از رشد جنین اهمیت دارد؛ با این حال، نیاز روزانه 27 میلی‌گرمی با دوز مکمل پیشگیرانه یا دوز درمان کم‌خونی یکی نیست.
مهم‌ترین نکته این است که کمبود آهن را فقط با یک عدد یا احساس خستگی قضاوت نکنیم؛ بررسی هموگلوبین و فریتین می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت بدن ارائه دهد.
اگر مصرف مکمل باعث تهوع یا یبوست شده، بهتر است قبل از قطع آن درباره تغییر زمان، نوع فرآورده یا روش مصرف با پزشک یا ماما مشورت شود.
در نهایت، آهن در بارداری زمانی بیشترین فایده را دارد که مقدار و شیوه مصرف آن متناسب با وضعیت واقعی مادر انتخاب شود، نه فقط بر اساس توصیه‌های عمومی. برای خرید ففول کلیک کنید.
در بسیاری از دستورالعمل‌های مراقبت بارداری، مکمل آهن برای پیشگیری از کمبود آهن و کم‌خونی توصیه می‌شود. WHO مصرف روزانه 30 تا 60 میلی‌گرم آهن المنتال همراه با 400 میکروگرم فولیک اسید را توصیه نموده است.
برای جذب بهتر، مصرف آهن با معده نسبتا خالی مناسب‌تر است و باید از کلسیم، شیر، چای و قهوه فاصله داشته باشد. اگر این روش باعث تهوع شدید شود، زمان مصرف می‌تواند با نظر پزشک تغییر کند.
بله، مکمل‌های خوراکی آهن می‌توانند در بعضی افراد یبوست ایجاد یا تشدید کنند. قطع خودسرانه مکمل راه‌حل مناسبی نیست و در صورت آزاردهنده بودن عارضه، می‌توان درباره تغییر نوع یا برنامه مصرف با پزشک مشورت کرد.
بهتر است این دو مکمل هم‌زمان مصرف نشوند، زیرا کلسیم می‌تواند جذب آهن را کاهش دهد. رعایت فاصله زمانی بین آن‌ها یکی از نکات مهم برای استفاده بهتر از مکمل آهن است.
فریتین پایین معمولا نشان‌دهنده کاهش ذخایر آهن است و در بسیاری از راهنماها مقدار کمتر از 30 µg/L به عنوان نشانه کمبود آهن در بارداری مطرح شده است؛ البته تفسیر آزمایش باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.
خیر. در بسیاری از موارد، آهن خوراکی انتخاب اولیه است؛ اما در کم‌خونی متوسط یا شدید، عدم پاسخ به درمان خوراکی، عدم تحمل یا شرایط خاص ممکن است آهن وریدی مطرح شود. زمان بارداری نیز در انتخاب روش درمان اهمیت دارد.
منبع:
ثبت دیدگاه